तीलकवीर सुनार

बाँके जिल्ला नयाँ मुलुकको एक भाग हो । जिल्लाको नामाकरणको सन्दर्भ रोचक कहानी सुनिएको छ । बाँकी भन्ने गाउँको नामबाट बाँके जिल्लाको नामाकरण भएको हो । बसाइँ सरेकामध्ये बाँकी रहेका व्यक्तिहरुको बसोबास हुने स्थानलाई बाँकी भन्ने प्रचलन भएको स्थानियहरुको भनाई छ । अब म पालिकाको संरचना कसरी बनाइयो भन्ने सन्दर्भमा चर्चा गर्ने छु । स्थानीय तह पुनर्संरचनाका क्रममा तत्कालीन बागेश्वरी गाविसलाई आधा–आधा गरी खजुरा नगरपालिकाको वडा नम्बर ३ र ४ कायम गरिएको हो । यसक्रममा खजुरा बजार पनि आधा वडा नम्बर ३ मा र आधा ४ मा परेको छ । गाउँपालिकाको कार्यालय वडा नम्बर ४ मा छ । मेरो वडा प्रायःजसो बजार क्षेत्रमै पर्छ । पूरै प्लानिङ भएकाले एक–डेढ घन्टामा सबै टोल पुग्न सकिन्छ । गत स्थानीय निर्वाचनमा वडा नम्बर ८ र ५ मा नेपाली कांग्रेसले र वडा नम्बर ३ मा माओवादीले चुनाव जितेको हो । अरु सबै वडा एमालेले जितेको थियो । त्यसैले राजनीतिक रूपमा भन्नुपर्दा खजुरा गाउँपालिकामा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) को ठूलो बहुमत छ । मतका हिसाबले एमाले पहिलो, माओवादी दोस्रो र नेपाली कांग्रेस तेस्रो हो । मधेसी दलहरूको पनि केही वडामा संगठन छ ।

खजुराको पुनर्वास क्षेत्रमा दलित समुदायको बस्ती उल्लेख्य छ । आर्थिक रूपमा अरु ठाउँका तुलनामा हाम्रो क्षेत्रका दलितहरूको अवस्था राम्रै मान्नुपर्छ, जातीय तथा सामाजिक विभेद पनि अरु ठाउँको तुलनामा खजुरा क्षेत्रमा कमै छ । यसका लागि धेरै ठूलो प्रयास मैले गरेको छु । हाम्रो पुर्खा पूर्वको झापा हुँदै २०२३ सालमा खजुरा आएको हो । झापा जानुको पनि आफ्नै कारण छ । मेरो हजुरबुबा तिवारी थरको बाहुन हुनुहुँदो रहेछ । उहाँले विश्वकर्माकी छोरीसँग प्रेम विवाह गर्नुभएछ । अहिलेको समाजमा त बाहुन र दलितबीच हुने विवाहलाई अचम्म मानिन्छ, झन् त्यतिबेला कस्तो थियो होला ? त्यसैले झापाको बाहुनडाँडामा बस्ने अवस्था नभएपछि हजुरबुबा सुर्खेतको तत्कालीन दशरथपुर गाविस जानुभएको रहेछ । र, सुर्खेतमा रहेका आफ्ना बन्धुवान्धवसँग हाम्रो नियमित आउ–जाउ हुँदै आएको छ । भौतिक पूर्वाधार निर्माणको काम सहज भए पनि समाजको मानसिकता परिवर्तनको काम भने धेरै नै जटिल रहेछ ।

स्कुल, कलेज, अस्पताल, खेल मैदान, सभागृह, औद्योगिक क्षेत्रलगायतका पूर्वाधार निर्माणका लागि वडा नम्बर ३ र ४ संयुक्त रूपमा जानुपर्ने अवस्था यहाँ छ । जुन ठाउँमा स्थापना गरे पनि दुवै वडालाई पायक पर्छ । साथै, खजुरा बजार भौगालिक रूपमा पनि गाउँपालिकाको केन्द्रमा पर्छ । त्यसैले मेरो वडामा ठूला पूर्वाधार निर्माणका लागि अरु सबै वडाध्यक्षहरूबाट सहयोग मिल्ने आशा छ । क श्रेणीको स्वास्थ्य केन्द्र, रंगशाला, क्रिकेट मैदान, केही ठाउँमा सुविधा सम्पन्न बजार भविष्यका योजना हुन् । यिनीहरूको विकासलाई जनताको आर्थिक स्थितिसँग जोड्न सकियो भने समृद्धि हाम्रा लागि टाढा छैन । साथै, प्रदेश सरकार, संघीय सरकारबाट पनि सहयोग मिलेको छ । तर पाँच वर्षभित्र जति गर्न सकिन्छ भन्ने लागेको थियो, त्यो काम गर्न सकिएन कि भन्ने लाग्छ । पूर्वाधार निर्माणका मुख्य–मुख्य काम सकिएलान् भन्ने लागेको थियो, तैपनि हाम्रो प्रयास जारी छ ।

मैले माथि भनेको खजुरा बजार क्षेत्रमा निर्माण हुने विकासका पूर्वाधारको उपभोग गाउँपालिकाका सबै वडाका साझा हुन् । नेपालगन्जमा हुने सभा सेमिनार खेलकुदलगायतका कार्यक्रमहरू खजुरामा सार्न सकिने सम्भावना छ । नेपालगन्जको त्यो घनाबस्तीमा भन्दा सात किलोमिटर मात्र पश्चिममा रहेको खजुराको वातावरण तुलनात्मक रूपमा शान्त छ । यसो भयो भने खजुराका सबै वडावासीहरू उत्तिकै लाभन्वित हुन्छन् । तर वडामा विकास बजेट विनियोजन गर्दा दमासाहीका हिसाबले गर्न बाध्य भयौं । फलानो वडालाई यति हाम्रो वडालाई कम किन ? भन्ने गुनासो नआओस् भन्नका लागि दामासाहीले वितरण गरिएको हो । पहिले नै विकास भइसकेको वडा नम्बर ४ लाईभन्दा विकास हुन बाँकी रहेको हाम्रो वडालाई बढी बजेट चाहियो भन्ने केही वडाध्यक्षहरूको माग छ । यो मागलाई पनि नाजायज भन्न मिल्दैन । तर यो वितरण प्रणालीलाई वैज्ञानिक भन्न मिल्दैन । बजेट विनियोजन गर्दा भूगोल र आवश्यकतालाई मूल आधार बनाइनुपर्छ भन्ने लाग्छ ।

प्राकृतिक स्रोत नभएका कारण खासै आम्दानी छैन । उदाहरणका लागि बाँके जिल्लाकै राप्ती सोनारी गाउँपालिकाले प्राकृतिक स्रोतबाट वार्षिक १८ करोड रुपैयाँ आम्दानी गर्छ, तर खजुरा गाउँपालिकाको प्राकृतिक स्रोतबाट हुने आम्दानी शून्य छ । उद्योगधन्दा खोल्न सकिने पूर्वाधार छन्, यसका लागि पूर्वतयारी सुरु गरिसकेका छौं । पहिलो चरणमा त उद्योग धन्दाका लागि सहुलियत दिनुपर्छ । सुरुमै कर लगाइयो भने उद्यागीहरू आकर्षित हुँदैनन् । कृषिपछिको मुख्य पेसा रोजगारी हो । घडेरी मात्रै लिने गरी पछि आएका केही घर परिवारलाई छाडेर प्रायःजसोको जग्गा जमिन सरदर १० कट्ठा होला । यति भए खान लाउन निर्वाह हुन्छ । सिँचाइको सुविधा भएको भए कृषिबाट पनि यहाँका जनताले राम्रै आम्दानी गर्न सक्ने थिए । पहिलेको जस्तो मिहेनत गर्न किसानहरूले छाडेका छन् । नयाँ पुस्ताको लगाव कृषिमा कम देखियो । रोजगारीका लागि नेपालगन्ज जानेहरूको संख्या उल्लेख्य छ । वैदेशिक रोजगारीमा पनि धेरै छन् । भारतमा नोकरी गर्न जाने तथा पेन्सन लिनेहरू पनि उल्लेख्य छन् ।

खजुरा बजार क्षेत्रको अर्को सम्भावना भनेको सडक यातायात हो । पूर्वपश्चिम राजमार्गको बाँसगढीभन्दा पश्चिम क्षेत्रबाट नेपालगन्ज आवतजावत गर्न खजुरा हुँदै छोटो पर्छ । यो सडकलाई स्तरोन्नति गर्ने काम अघि बढेको छ । खजुरा चारको एक नम्बर प्रहरी बिटदेख उत्तर डीगाउँ, ईगाउँ, पेडारी हुँदै बनकटुवा कोहलपुर जोड्ने सडक वैकल्पिक राजमार्ग हुन सक्छ । १२ किलोमिटर लामो यो सडक स्तरीय बनाउन सकियो भने वडा निवासीको आयआर्जनमा बल पुग्छ । नेपालगन्जबाट खजुरा हुँदै बर्दिया जिल्ला सदरमुकाम गुलरिया जोड्ने सडक हुलाकी सडक हो । यो सडक महेन्द्रनगरसम्म पुग्दैछ । त्यसपछि कोहलपुरसरहको जक्सन खजुरा बजार हुनसक्छ ।

पर्यटकीय सम्भावनाका क्षेत्र असाध्यै कम छन् । पर्यटनको एउटा सम्भावना डीगाउँको नवदुर्गा र शिवपार्वतीको मन्दिर एवं मुसकट्टाबाबा (मुसबेटवा बाबा पनि भनिन्छ) को समाधिस्थलले बोकेको छ । नवदुर्गाको मन्दिरमा २०५६ सालमा योगी नरहरिनाथले कोटिहोम लगाएका थिए । यही वडामा गाउँपालिकाको कार्यालय नजिकै मुसकट्टाबाबा र उहाँका यादव थरका चेलाको समाधिस्थल एकै ठाउँमा छ । मुसकट्टाबाबा मुस्लिम समुदायको र उहाँका चेला हिन्दु समुदायको भएका कारण दुवै धर्मावलम्बीहरूको बराबर आस्थाको केन्द्र बनेको छ यो स्थान । भारतको बहराइच, लखनउदेखि अजवेरसम्बेरका हिन्दु तथा मुसलमानहरू यहाँ च्यादर चढाउन र पूजाआजा गर्न आउँछन् । हिन्दु र मुस्लिम दुवैको साझा आस्थाको केन्द्र विश्वमा सायदै अन्यत्र होलान । खेल क्षेत्रमा पनि वडा नम्बर ४ अगाडि छ । १२–१५ जना राष्ट्रियस्तरका खेलाडी यही वडामा जन्मिएका छन् भने मिनी रंगशाला बनिरहेको छ । आठौं साफ प्रतियोगिता खजुरा–४ कै रंगशालामा भएको थियो । नेपालगन्जपछि बाँके जिल्लाकै दोस्रो रंगशाला हो यो । हरेक साल क्रिकेट प्रतियोगी हुने मनकामना आधरभूत विद्यालय पनि यही वडामा पर्छ ।
(खजुरा गाउँपालिका–४ का वडा अध्यक्ष तीलकवीर सुनारसँग करीब दुई वर्ष अगाडी कुराकानी भएको थियो । यो लेख त्यसैका आधारमा बनाइएको हो । एमालेबाट निर्वाचित सुनार अति सक्रिय वडा अध्यक्षमा पर्दछन् ।)