बढ्दो तनावका कारणहरू:

• सैन्य भनाइहरू: पाकिस्तानी सेनाका प्रमुख असीम मुनीरले अमेरिका भ्रमणका क्रममा दिएको विवादास्पद अभिव्यक्तिका कारण भारतले ‘आणविक’ धम्कीको आरोप लगाएको छ। भारतले यसलाई ‘गैरजिम्मेवार’ भनेपछि पाकिस्तानले आफ्नो अभिव्यक्तिको ‘तोडमोड’ भएको दाबी गरेको छ।
• सिन्धु जल सन्धि: हेगस्थित स्थायी मध्यस्थता अदालतले सिन्धु जल सन्धि सम्बन्धी विवादमा पाकिस्तानको पक्षमा फैसला दिएपछि विवाद थप चर्किएको छ। भारतले मध्यस्थताको निर्णयप्रति असहमति जनाउँदै आएको छ।
• बदलिँदो भूराजनीति: पछिल्लो समय अमेरिका र भारतबीचको सम्बन्धमा आएको खटपट र भारतले रुससँगको सम्बन्धलाई थप सुधार्न खोज्नुले पनि यस भूराजनीतिमा थप जटिलता उत्पन्न गरेको छ। भारतले आयातमा अमेरिकाले बढाएको ५०% शुल्कलाई लिएर पनि असन्तुष्टि जनाएको छ।

यी घटनाक्रमहरूले गर्दा गत वैशाखमा भएको चारदिने सैन्य संघर्षले पुनः गति लिन सक्ने जोखिम बढेको छ। दुवै देशका अधिकारीहरूका भनाइ र दाबीले युद्धको सम्भावनालाई नजिक ल्याएको छ।

नेपालमा सम्भावित असर र जोखिमहरू:

यदि भारत र पाकिस्तान पुनः सैन्य संघर्षमा उत्रिए भने त्यसको सोझो असर नेपालको अर्थतन्त्र र जनजीवनमा पर्ने देखिन्छ।

1. इन्धन आपूर्ति: नेपालको पेट्रोलियम पदार्थको सम्पूर्ण आपूर्ति भारतबाटै हुने भएकाले युद्धको अवस्थामा आपूर्ति शृंखलामा अवरोध आएमा नेपालमा इन्धनको चरम अभाव हुन सक्छ। भारतीय रिफाइनरीहरूमा आक्रमण भएमा वा भारतले निर्यातमा कडाइ गरेमा नेपाल तुरुन्तै संकटमा पर्न सक्छ।
2. खाद्यान्न र उपभोग्य सामग्री: नेपालको खाद्यान्न, नुन, चिनी, दालजस्ता आधारभूत वस्तुको ठूलो हिस्सा भारतबाट आयात हुन्छ। आपूर्ति शृंखलामा अवरोध आएमा वा भारतले आन्तरिक मूल्य नियन्त्रणका लागि निर्यातमा प्रतिबन्ध लगाएमा नेपालमा महँगी र अभाव बढ्न सक्छ।
3. मुद्रा र भुक्तानी: नेपाली रुपैयाँ भारतीय रुपैयाँसँग स्थिर विनिमय दरमा आबद्ध भएकाले भारतीय अर्थतन्त्रमा पर्ने दबाबको असर नेपालको विनिमय, भुक्तानी र व्यापारमा पनि देखिन सक्छ।
4. खुला सीमा: युद्धको अवस्थामा भारतले नेपालसँगको खुला सीमामा नियन्त्रण वा बन्द गर्न सक्ने जोखिम रहन्छ। यसो भएमा भारतमा रहेका हजारौं नेपालीहरू प्रभावित हुनुका साथै अत्यावश्यक वस्तुको आयात पनि ठप्प हुन सक्छ।

नेपालले गर्न सक्ने तयारी:

यस्तो सम्भावित संकटबाट बच्नका लागि नेपालले तत्काल केही महत्त्वपूर्ण कदमहरू चाल्नुपर्ने आवश्यकता रहेको विज्ञहरू बताउँछन्।

• रणनीतिक भण्डारण: नेपाल आयल निगमले कम्तीमा ३० देखि ४५ दिनलाई पुग्ने इन्धनको बफर स्टक राख्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। खाद्यान्न र औषधिजस्ता अत्यावश्यक वस्तुको पनि कम्तीमा ९० दिनलाई पुग्ने भण्डारण योजना बनाउनुपर्छ।
• वैकल्पिक आपूर्ति: भारतबाट हुने इन्धन र अन्य वस्तुको आपूर्तिमा अवरोध आएमा चीनसँगका नाकाहरूलाई वैकल्पिक आपूर्तिको रूपमा तयार राख्नुपर्छ। पाइपलाइनको अतिरिक्त ट्याङ्कर र रेलबाट पनि इन्धन ढुवानीको व्यवस्था गर्नुपर्छ।

• मूल्य नियन्त्रण: सम्भावित मूल्य वृद्धिलाई नियन्त्रण गर्न मूल्य स्थिरीकरण कोषलाई बलियो बनाउनुपर्छ र बजार अनुगमनलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।