काठमाडाैं, २० भदाै । नेपालको ऊर्जा क्षेत्रमा लामो समयदेखि प्रभुत्व जमाउँदै आएको जलविद्युत् अब नयाँ चुनौतीको सामना गरिरहेको छ। प्रविधिको तीव्र विकास र लागतमा आएको व्यापक गिरावटले सौर्य ऊर्जा जलविद्युत्को प्रतिस्पर्धीका रूपमा उदाएको छ। यसले गर्दा नेपालमा जलविद्युत् आयोजनाहरूमा ठूलो मात्रामा लगानी गरेका बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरू अब आफ्नो लगानी नीतिमाथि पुनर्विचार गर्न बाध्य भएका छन्।

प्राइम कमर्शियल बैंकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत सञ्जीव मानन्धरले सौर्य ऊर्जाको लागतमा भइरहेको कमीले जलविद्युत् क्षेत्रलाई जोखिममा पार्न सक्ने बताएका छन्। उनले बैंकले अहिले साना परियोजनामा मात्रै लगानी गरिरहेको र ठूला परियोजनामा लगानी बन्द गरिसकेको उल्लेख गरे। यो भनाइले जलविद्युत् क्षेत्रको भविष्यप्रति बैंकिङ क्षेत्रमा देखिएको चिन्तालाई प्रस्ट्याउँछ।

जलविद्युत् क्षेत्रमा बढ्दो समस्या

नेपालमा जलविद्युत् क्षेत्र अहिले विभिन्न समस्याले घेरिएको छ:

• कानुनी र नीतिगत समस्या: निजी ऊर्जा उत्पादकहरूको संस्था (इप्पान) ले सरकारका केही नीतिगत व्यवस्थाका कारण जलविद्युत् क्षेत्रमा लगानी जोखिममा परेको बताउँदै आएको छ। यसले गर्दा सर्वसाधारण सेयर लगानीकर्ताको सम्पत्ति डुब्ने सम्भावनाबारे पनि बहस सुरु भएको छ।
• जलवायु परिवर्तनको असर: जलवायु परिवर्तनका कारण वर्षातको प्रवृत्तिमा आएको बदलाव र प्राकृतिक प्रकोपले जलविद्युत् आयोजनाहरूलाई जोखिममा पारेको छ। यसले गर्दा सञ्चालन खर्च बढ्नुका साथै आयोजनाको दिगोपनमाथि प्रश्न उठेको छ।
• उच्च लागत: हाल निजी क्षेत्रबाट निर्माण भइरहेका जलविद्युत् आयोजनाहरूको प्रतिमेगावाट उत्पादन लागत २० करोड रुपैयाँभन्दा बढी छ। यसको तुलनामा सौर्य ऊर्जाको लागत निकै कम हुन थालेको छ।

सौर्य ऊर्जाको नयाँ युग

सौर्य ऊर्जा प्रविधिमा आएको क्रान्तिकारी परिवर्तनले यसलाई एक आकर्षक विकल्पका रूपमा स्थापित गरेको छ।

• ऊर्जा रूपान्तरण क्षमता: केही वर्षअघि ९ देखि ११ प्रतिशत मात्रै रहेको सौर्य प्यानलको ऊर्जा रूपान्तरण क्षमता अहिले २० देखि २३ प्रतिशतसम्म पुगेको छ। प्रयोगशालाहरूमा यो क्षमता ४० प्रतिशतसम्म पुगेको बताइएको छ। यसको अर्थ, एउटै क्षेत्रफलको प्यानलले पहिलेको भन्दा दोब्बर ऊर्जा उत्पादन गर्न सक्छ।
• लागतमा भारी गिरावट: अहिले घरको छतमा सौर्य ऊर्जा जडान गर्न प्रतिमेगावाट ४ देखि ४.५ करोड रुपैयाँ र जग्गामा आयोजना बनाउन ५ देखि ६ करोड रुपैयाँसम्म मात्रै खर्च लाग्ने भएको छ।
• शीघ्र निर्माण: सौर्य ऊर्जा आयोजनाहरू ६ महिनादेखि १ वर्षभित्रै सञ्चालनमा ल्याउन सकिन्छ, जबकि जलविद्युत् आयोजना बनाउन लामो समय लाग्छ।

यद्यपि, सौर्य ऊर्जाको मुख्य चुनौती भनेको ऊर्जा भण्डारण (ब्याट्री) को लागत हो। अहिले प्रतिमेगावाट ब्याट्रीको लागत करिब १० करोड रुपैयाँ पर्छ। तर, यस क्षेत्रमा भइरहेको अनुसन्धान र विकासले निकट भविष्यमै ब्याट्रीको लागत घट्ने अनुमान गरिएको छ, जसले सौर्य ऊर्जालाई अझै प्रतिस्पर्धी बनाउनेछ।

समग्रमा, अहिलेको अवस्था हेर्दा जलविद्युत्को तुलनामा सौर्य ऊर्जाको उत्पादन लागत निकै कम हुन सक्ने देखिएको छ, जसले गर्दा जलविद्युत् महँगो पर्न जाने र यसमा गरिएको लगानी जोखिममा पर्ने सम्भावना बढेको छ।