काठमाडाैं, २९ असाेज । नेपालमा रू. १००० दरका नोटको चरम अभावको समस्या गहिरिँदै गएको छ । बैंकरहरूका अनुसार ठूला नेताहरूको घरमा पैसा भण्डारण र ‘जेनजी आन्दोलन’का क्रममा पैसा जलेका खबरहरूको पृष्ठभूमिमा बजारमा नोटको कमी देखिएको हो । यसै कारण ठूलो रकम चेक साटेर निकाल्न चाहने ग्राहकहरूलाई पैसा दिन बैंकहरूलाई अप्ठ्यारो परेको छ ।

नोट अभाव र राष्ट्र बैंकका कदम

• रू. १००० को अभाव: नेपालमा गत वर्षदेखि नै यो दरका नोटको अभाव हुन थालेको थियो, जुन अहिले चर्किएको छ ।
• एटीएम सीमा कटौती: नोटको व्यवस्थापन गर्न नसकेपछि नेपाल राष्ट्र बैंक (ने.रा.बैंक) ले हालसालै एटीएमबाट निकाल्न मिल्ने नगदको सीमा घटाएको बैंकरहरूको बुझाइ छ ।
• चेक साट्ने सीमा घटाउने तयारी: राष्ट्र बैंकले चेक साट्ने हालको सीमा रू. १० लाखबाट अझ घटाउने तयारी थालेको छ । यद्यपि राष्ट्र बैंकले यसलाई डिजिटल कारोबारलाई प्रोत्साहन गर्ने प्रयासको रूपमा अथ्र्याएको छ ।

राष्ट्र बैंकको स्पष्टीकरण र कारणहरू

राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता किरण पण्डित ले बजारमा नोटको गम्भीर अभाव नभएको दाबी गरे । उनले एटीएमबाट पैसा निकाल्ने सीमा घटाए पनि चेक साट्दा बैंकले पैसा दिइरहेको बताए । यद्यपि, उनले डिजिटल कारोबारलाई बढावा दिन चेक साट्ने रकमको सीमा घटाउने विषयमा छलफल चलिरहेको पुष्टि गरे ।

रू. १००० को अभाव हुनुका मुख्य कारणहरू राष्ट्र बैंकका अधिकारीहरूले यसरी औंल्याएका छन्:

१. दशैँको प्रभाव: दशैँका बेला मानिसहरूले एटीएमबाट रू. १००० का नोट निकालेर खुदरा पैसा साटेका कारण बजारबाट ठूलो संख्यामा यस्ता नोट राष्ट्र बैंकमा फिर्ता भएका छन् । दशैँमा राष्ट्र बैंकले रू. ६२ अर्ब बराबरको नयाँ (सुकिला) नोट सटही गरेको थियो ।

२. नोट छपाइमा ढिलाइ: नयाँ नोट छपाइको प्रक्रियामा भएको लामो ढिलाइले पनि बजारमा आपूर्तिमा असर पारेको छ ।

३. ‘जेनजी आन्दोलन’को सन्देश: प्रवक्ता पण्डितले नेताका घरमा पैसा जलेका खबरहरूलाई इङ्गित गर्दै नगदको कारोबार घटाउनुपर्ने सन्देश प्राप्त भएको बताए । उनले ‘नोट धेरै बाँड्न नहुने रहेछ’ भन्ने देखिएकोले डिजिटल कारोबारलाई बढावा दिने प्रयास गरिरहेको बताए ।

नोट छपाइको लामो प्रक्रिया र ठेक्का रद्द

• नेपालमा रू. १००० दरका नयाँ नोट छाप्ने प्रक्रिया लम्बिनु नै अहिलेको अभावको मुख्य जड हो ।
• पुरानो ठेक्का रद्द: राष्ट्र बैंकले २०७९ सालमा भारत सरकारको कम्पनी (सेक्युरिटी प्रिन्टिङ एन्ड मिन्टिङ कर्पोरेसन अफ इन्डिया) लाई रू. ५० र रू. १००० दरका नोट छाप्ने ठेक्का दिएको थियो । २०८० सालको दशैँअघि नै नोट आउनुपर्नेमा भारतीय कम्पनीले ल्याएको नमुना नोट गुणस्तरहीन पाइएपछि राष्ट्र बैंकले उक्त ठेक्का रद्द गरिदियो । यसै कारण २०८० सालको दशैँमा नयाँ नोट सटही सुविधा दिइएन ।
• अदालती लडाइँ: ठेक्का रद्दपछि भारतीय कम्पनीले अदालतमा मुद्दा हालेको र पछि सर्वोच्चमा समेत पुगेपछि नयाँ नोट छाप्ने प्रक्रिया झनै लम्बियो ।
• नयाँ डिजाइन र बोलपत्र: अदालतले राष्ट्र बैंकको पक्षमा फैसला दिएपछि र पुरानो कम्पनीको अवरोध पछि, राष्ट्र बैंकले नोटको डिजाइन नै बदलेर नयाँ ठेक्का अघि बढाउने निचोड निकाल्यो । यसका लागि मन्त्री परिषदबाट स्वीकृति लिनुपर्दा थप समय लाग्यो ।
• वर्तमान अवस्था: राष्ट्र बैंकले भर्खरै रू. १००० दरका ४३ करोड थान नयाँ नोट छाप्न बोलपत्र आह्वान गरेको छ ।

अघिल्लो अनुभव हेर्दा यो प्रक्रिया निरन्तर अघि बढेमा आगामी सालको भदौतिर मात्र नयाँ नोट बजारमा आउनेछन् । सामान्यतया राष्ट्र बैंकले ३ वर्षको माग धान्ने गरी नोट छाप्ने गरे पनि यसपल्ट नयाँ नोट बजारमा आउन ६ वर्षभन्दा बढी समय कुर्नुपर्ने देखिएको छ । यसअघि नेपालमा २०७६ सालमा छापिएका रू. १००० दरका नोट २०७७ साउनदेखि चलनचल्तीमा थिए, जुन चीनको कम्पनीले छापेको थियो ।