कृषि तथा पशुपंक्षी मन्त्रालयका अधिकारीहरूका अनुसार, धान उत्पादन घट्नुमा मुख्य दुई कारण छन्:

१. ढिलो मनसुन: तराई क्षेत्रमा मनसुन निकै ढिला सुरु भएकाले गत वर्ष खेती भएकोमध्ये २७ हजार हेक्टर जमीन यस वर्ष बाँझो बसेको छ।

* मधेश प्रदेशमा मात्रै गत वर्ष खेती भएको भूमिको तुलनामा १० प्रतिशत कम जमीनमा धान रोपाइँ भयो।

2. दशैँको वर्षाले क्षति: बर्खा सकिएपछि दशैँका बेला (असोज तेस्रो हप्ता) आएको वर्षाले विशेषगरी कोशी प्रदेशमा ५६ हजार मेट्रिक टन बराबरको धान बालीमा क्षति पुर्‍यायो।

* यसपटक धानसहित समग्र बाली, चौपाया र कृषि पूर्वाधारमा ३ अर्ब ५५ करोड रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको सरकारी मूल्याङ्कन छ।

पोहोर साल नेपालमा करिब ५९ लाख टन (करिब ६ लाख टन चैते धानसहित) उत्पादन भएको थियो र राष्ट्रिय उत्पादकत्व ३.८ टन प्रतिहेक्टर थियो। यस वर्ष उत्पादकत्वको दर पनि घट्ने अनुमान गरिएको छ।

उत्पादन घट्दा पनि भाउ सस्तो

उत्पादन घट्ने अनुमान भइरहँदा बजारमा धानको मूल्य भने सस्तिएको छ।

• गत वर्ष औसत ४० रुपैयाँ प्रति किलोग्राम पुगेको धानको मूल्य यस वर्ष ३० रुपैयाँभन्दा तल झरेको छ।

मूल्य घट्नुको प्रमुख कारण धान आयातमा भ्याट (VAT) हटाउनु हो। पहिले तत्कालीन अर्थमन्त्री डा. प्रकाशशरण महतले धानको आयातमा मूल्य अभिवृद्धि कर लगाएपछि स्थानीय किसानले केही राम्रो मूल्य पाएका थिए। तर, पछिल्लो सरकारले उक्त भ्याट हटाएर आयातलाई सहज बनाएपछि स्थानीय किसानले पाउने मूल्य खस्किएको हो।

यसका साथै, धान भित्र्याउने बेलाको वर्षाले काटिएको धान भिजाएकाले गुणस्तर पनि घटेको छ, जसले गर्दा किसानले थप कम मूल्य पाउनु परेको छ।

चामलको मूल्यमा वृद्धिको सम्भावना न्यून

उत्पादन र गुणस्तरमा कमी आउँदा पनि नेपालमा तत्काल खाद्यान्न अभाव वा चामलको चरम महँगीको अवस्था नआउने विज्ञहरूको भनाइ छ।

यसको मुख्य कारण भारतको विशाल उत्पादन हो। भारत विश्वको अग्रणी चामल निर्यातकर्ता हो, जसले विश्वव्यापी व्यापारको ४० प्रतिशत हिस्सा ओगट्छ। नेपाल र भारतबीचको स्थिर विनिमयदर र खुल्ला सीमाका कारण भारतबाट सहजै चामल आयात हुने भएकाले नेपालमा चामलको भाउ अत्यधिक बढ्ने सम्भावना कम छ।

नेपालले भारतका साथै चीन, भियतनाम, अमेरिका, दक्षिण कोरिया, थाइल्यान्ड लगायतका मुलुकबाट पनि चामल आयात गर्ने गरेको भन्सार विभागको तथ्याङ्क छ।