खाँडादेवी स्थानीयका लागि केवल मन्दिर मात्र होइन, कठिनाई परेमा सबैभन्दा पहिले सम्झिने आस्थाको केन्द्र हो। स्थानीय अम्बरबहादुर मगरले भने, ‘केही आपत पर्यो भने खाँडादेवीलाई नै सम्झिन्छौँ । वर्षभरि समस्या परेमा खाँडादेवीलाई पुकार्ने र कम्तीमा एकपटक पूजा लिएर मन्दिर पुग्ने परम्परा छ ।’
दर्शनार्थीहरू आफूसँगको माग पूरा भएपछि पूजा र बलि लिएर मन्दिर आउने गर्दछन्। सर्लाहीको हरिऔनका पिताम्बर ढुंगानाले भने, ‘मागेको कुरा पूरा भएकाले खाँडादेवी दर्शनमा आएको ।’
खाँडादेवी विकास कोषका अध्यक्ष शेरबहादुर तामाङ अप्ठेरो पर्दा सबैले खाँडादेवी सम्झने बताउँछन् । उनले भने, ‘ठेस लाग्दा आइया आमा भनेर सम्झिएजस्तै जस्तोसुकै समस्या आएपनि खाँडादेवीलाई सम्झिन्छन्, खाँडादेवीलाई सम्झिएपछि अप्ठेरो टर्ने स्थानीयको विश्वास छ ।’
रामेछाप, छिमेकी जिल्ला र काठमाडौं उपत्यकाबाट दैनिक रूपमा बस रिजर्भ गरेर दर्शनार्थीहरू खाँडादेवी आउने गर्छन् । तराई र भारतबाट समेत श्रद्धालु आउने गरेका विकास कोषका अध्यक्ष तामाङले बताए ।
खाँडादेवीलाई किराँतकालीन देवी मानिन्छ । पहरी समुदायले खाँडादेवीलाई आफ्नी चेली मान्ने परम्पराले यसको किराँतकालीन महत्व पुष्टि गरेको उनले बताए । खाँडादेवी गाउँपालिका–२ र ७ को सिमानामा रहेको मन्दिर रामेछापको ऐतिहासिक तथा धार्मिक शक्तिपिठ हो । देवीभागवत महापुराण र शिवपुराणको हिमवत खण्डमा पनि खाँडादेवीको उल्लेख छ ।
मन्दिरमा विसं १५७३ मा चढाइएको घण्टा, त्यसअघिका चाँदीका जन्तर र अन्य गहना अहिले पनि सुरक्षित छन्। यही कारण पुरातात्विक महत्व झल्किन्छ । पुरातत्व विभागमार्फत संरचना नखलबलिने गरी मन्दिरको पुनर्निर्माण र परिसर विकासको काम भएको उनले बताए।
नेपाल एकीकरणको क्रममा राजा पृथ्वीनारायण शाहले पूर्वी क्षेत्रको सुरक्षा बलियो बनाउन खाँडादेवीमा सहायक गढी बनाएको जनश्रुति छ । युद्ध जित्न खाँडादेवीको आशीर्वाद लिएको र युद्धपछि खाँडादेवीको शिला दरबार लैजान प्रयास गर्दा बाटोमै हराएर मन्दिरमै आइपुगेको जनश्रुति छ ।
त्यसपछि पृथ्वीनारायण शाहले कमलामाईलाई परेवा, मङ्गलादेवीलाई भाले, भैरवदेवीलाई राँगा र खाँडादेवीलाई हाँस र बोका बलि दिने आदेश दिएको जनश्रुति छ । वि.स.२००९ पछि दरबारबाट पठाइने पूजा खर्च रोकिएपछि पुजारीहरूले आफैँ खर्च उठाएर पूजा गर्दै आएका थिए ।
वि.स. २०७० मा खाँडादेवी विकास कोष स्थापना भएपछि महानवमी र चैते दशैँमा कोषबाट नै सरकारी पूजाको व्यवस्था भएको उनले बताए । कोषले मन्दिरको व्यवस्थापन, नियमित पूजा र संरक्षणको जिम्मेवारी सम्हाल्दै आएको छ ।
